Een ‘thigh gap’ uit de prehistorie
De Rijksakademie en De Ateliers in Amsterdam toonden onderwerpen uit de prehistorie zoals die terugkomen in de nieuwste kunst.
28 mei 2025 – verschenen in nr. 22
Link: https://www.groene.nl/artikel/een-thigh-gap-uit-de-prehistorie
Antropoloog en kunstenaar Desmond Morris stelde in zijn bestseller The Naked Ape (1967) dat de mens als enige diersoort in staat is om kunst te maken. Zolang ze zich konden heugen, koesterden onze voorouders afbeeldingen en voorwerpen die mooi waren, die een betekenis hadden die verder ging dan het nuttige.
De oermens gebruikte klei en beschilderde de muren van de grot waarin zij of hij woonde. De afgelopen week waren in Amsterdam in de Rijksakademie en in De Ateliers de nieuwste uitkomsten van die drang van de meest getalenteerde jonge kunstenaars weer even te zien in de ruimtes waar die kunstenaars zich tegenwoordig voornamelijk ophouden: in de ateliers van hun instituut. En hoewel de middelen waarover de kunstenaars beschikken in de loop van de tijd veranderen, komen de onderwerpen uit die prehistorie ook in de nieuwste kunst terug.
In de Rijksakademie (die slechts één lang weekend open was) nodigde Hasan Özgür Top bezoekers uit in een atelier dat hen had ingericht ter nagedachtenis aan archeoloog Mehmet Yılmaz. In stellingkasten stonden kleine beeldjes die deden denken aan de zogenaamde Venus van Willendorf: handzame kleifiguren van mensen en dieren. Daarbij was Yılmaz’ zestig minuten durende mockumentary First Revolt: The Black Cave (The Disappearance of Professor Mehmet Yılmaz) te zien. Die begint met wetenschappers die het belang uitleggen van de grotten in het Middellandse Zeegebied, en vertellen over hoe een Spaanse archeoloog in de negentiende eeuw lang ten onrechte werd beschuldigd van het zelf fabriceren van de grotschilderingen die hij had ontdekt in Altamira. Die waren, zo weten we nu, zo’n veertienduizend jaar oud. Dan maken we kennis met Mehmet Yılmaz, een onderzoeker die kleifiguren ontdekte die maar liefst zestigduizend jaar oud zijn. Ze zouden zijn gemaakt tijdens een opstand, en in plaats van agressie tonen de dieren in de beeldjes solidariteit. Volgens Yılmaz veranderen deze ontdekkingen onze visie op de geschiedenis van de mens drastisch. Nieuwsmedia zoals France 24 en The Guardian namen het bericht over, en Hasan Özgür Top mag met een filmploeg onder leiding van Yılmaz zelfs de grot betreden. Maar dan gooit de Universiteit van Tübingen roet in het eten. De beeldjes blijken vals, en Yılmaz verdwijnt van de aardbodem.
Bij De Ateliers heeft Levi van Gelder een wezen uit het neolithicum tot leven gewekt. Ze heet Ötza, ze werd in 1991 ontdekt in het ijs en werd uit de slaap gewekt die ze in 3105 voor Christus was begonnen nadat ze tijdens een ‘bushwhacking hike’ de verkeerde afslag had genomen. Ze is familie van Ötzi, de mummie die Van Gelder in 2019 zag in het archeologisch museum van Bolzano. Hij was tentoongesteld in een koelcel, je kon zijn gezicht zien. ‘There was a huge sadness to this ancient body’, zei Van Gelder in een interview. Ötza schrijft nu ‘fanfiction’, het genre dat vooral online populair is waarbij fans van boeken, series en videospellen zelf verhalen schrijven op basis van de fictieve karakters die ze adoreren – haar teksten zijn ook in boekvorm te lezen. Hoewel Ötza duidelijk een andere lichaamsbouw en gelaatskleur heeft dan de huidige mens, is ze qua mode en jargon helemaal bij. In het atelier van Van Gelder staan vijf beeldschermen in een kring waarop Ötza steeds in een andere situatie is te zien – op de operatietafel, in de balletklas, achter de computer – en waarbij steeds één van die vijf een monoloog houdt die vol staat van verwijzingen naar van alles – van postmodernistische filosofie tot haar thigh gap en van Brad Pitt tot kunstenaar Jordan Wolfson.
Zoals Yılmaz in diens film het superioriteitsgevoel van Noord-Europese wetenschappers ter discussie stelt, zo laat Van Gelder Ötza in een wolk van ironie en modewoorden zien hoe ze met haar lichaam recht heeft op autonomie en een eigen geschiedenis. Aspecten waar Desmond Morris in 1967 volledig aan voorbij was gegaan.